Vrouwenbesnijdenis, gedwongen huwelijk en opstandige jongeren

Deel 4 van het verslag van de reis naar Fouta Toro

Toen Binta Thiam negentien jaar oud was had ze al drie huwelijkskandidaten afgewezen. Haar moeder was haar eigenwijze gedrag meer dan zat en ging zelf op zoek naar een geschikte gegadigde voor haar dochter. Die vond ze in het nabijgelegen dorp Pete in de persoon van Abou, een baylo (edelsmid) uit dezelfde kaste. Binta had hem nog nooit gezien, maar er zat dit keer niets anders op dan het aanzoek te accepteren. Het was geen nare man, maar ze zou hem resoluut geweigerd hebben als ze de keuze had. Omdat ze die niet had volgde na een korte verlovingsperiode een huwelijk. Volgens goed gebruik kreeg het paar vervolgens snel een kind, zoon Abdoulaye. Na de geboorte van Abdoulaye vertrok haar man naar Dakar, omdat hij in Pete niet genoeg verdiende. Het werd de achtergebleven Binta nooit duidelijk of hij in Dakar nu wel of geen werk had gevonden, maar geld ontving zij nooit. Dit was niet de voornaamste reden dat Binta na vijf jaar een punt achter het huwelijk wilde zetten, maar ze kon het argument dat hij zijn verantwoordelijkheden niet nakwam goed gebruiken. Hij protesteerde, want voor hem betekende een scheiding gezichtsverlies. Uiteindelijk wist Binta haar schoonvader te overtuigen dat de een scheiding noodzakelijk was. Hij sprak met zijn zoon, die Binta’s besluit schoorvoetend accepteerde. Het mondeling gesloten huwelijk werd ook weer mondeling ontbonden.  

‘Nu wil hij mij terug, maar fini est fini’, zegt de 27-jarige Binta die inmiddels twee jaar gescheiden is en met Abdoulaye in Mboumba bij haar ouders woont. ‘Weet je, deze problemen worden veroorzaakt omdat we leven in een cultuur die wordt gedomineerd door ouderen. Zij hebben teveel macht. Je hele leven lang moet je verantwoording afleggen aan je ouders, zij bepalen voor een groot deel hoe je leven eruit ziet. Ik vind dat je iemand goed moet leren kennen voordat je trouwt, maar hier is het helaas andersom. Als je al een vriendje mag hebben, maken ouders het je onmogelijk om hem goed te leren kennen. Je mag een beetje met elkaar praten in een aparte kamer, maar ’s avonds moet je weer naar huis. Ze laten ons geen ruimte om te doen wat we willen’.

Mboumba’s stille revolutie

Hoewel op dit moment het conflict tussen de torodos en de maccudos alle aandacht opeist in Mboumba vindt er daarnaast bijna in het geniep een andere revolutie plaats. Hoewel deze revolutie dezelfde karaktertrekken heeft valt hij niet te vergelijken met de luidruchtige ommezwaai die ervoor zorgde dat in het westen na de jaren zestig vrijwel alle taboes verdwenen waren. In stilte, het liefst zonder dat hun ouders er iets van merken, hebben de jongeren van Fouta besloten dat zij het anders gaan doen.

Dat dit besluit niet gepaard gaat met openlijk protest ligt in de cultuur besloten. Mijn vriend Abda liet mij al eens weten dat hij met verwondering kijkt naar Westerse films waar jongeren openlijk discussiëren met hun ouders. Als een oudere praat, houdt de jongere hier zijn mond. Zo heb ik Abda al meerdere keren zwijgzaam naast zijn vader zien zitten die op dat moment met leeftijdgenoten in felle discussies verwikkeld was over het lot van Mboumba. Dat begreep ik nooit, want Abda kon vanuit zijn perspectief toch veel aan het gesprek toevoegen leek mij. Maar wanneer je niet tot hetzelfde geslacht en tot dezelfde leeftijd behoord worden er hoogstens oppervlakkigheden uitgewisseld, discussiëren doe je alleen met leeftijd- en seksegenoten.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er niet over elkaar wordt gepraat. Abda’s vader Mody beklaagt zich tegen zijn vriend Dabel Ndiaye over de uittocht en het toenemende egoïsme van de jongeren van Mboumba. Binta en Abda beklagen zich op hun beurt over de macht van de ouderen en hun heiligdom, ‘de traditie’. Maar zoals gezegd, radicale vormen neemt het verzet niet aan en het belangrijkste onderscheid met de Westerse revoluties van de jaren zestig en zeventig is dat de religie nooit ter discussie staat, alle veranderingen vinden plaats binnen het kader van de islam. 

Vrouwenbesnijdenis: tolereren of verbieden?

Oumar Ndiaye en Abou Thiam, twee Halpularese veertigers, discussiëren over het meest omstreden thema binnen hun cultuur: vrouwenbesnijdenis. Het is een bekend gebruik in Afrika en het Midden-Oosten, hoewel het zich in Afrika vooral beperkt tot een strook landen net onder de Sahara. Volgens een UNICEF-rapport uit 2005 worden er per jaar zo’n drie miljoen meisjes besneden in 28 verschillende landen. In Senegal is vrouwenbesnijdenis, of genitale verminking zoals het in het westen meestal wordt genoemd, niet zo wijdverbreid als in Somalië, Soedan of Egypte, waar meer dan negentig procent van de vrouwen besneden is. Binnen de cultuur van de Wolof, Serrer en Lebu is het een onbekend fenomeen, terwijl het bij de Soninké, Diola en Bambara vrijwel niet meer wordt gepraktiseerd. Daarnaast is vrouwenbesnijdenis al sinds eind jaren negentig wettelijk verboden in Senegal. Maar binnen de cultuur van de Halpulaar is het een hardnekkige traditie en ondanks het verbod komt het nog altijd komt het op grote schaal voor.

Verspreiding van vrouwenbesnijdenis in Afrika (bron)

Oumar Ndiaye is deskundige op het gebied van vrouwenbesnijdenis en probeert in Fouta een cultuuromslag te bewerkstelligen, tegelijkertijd adviseert hij de overheden. Hij heeft net een negen pagina’s tellend artikel gepubliceerd, ‘Excision, contrôle et globalisation’, waarin hij tot de conclusie komt dat vrouwenbesnijdenis tijdelijk gedoogd moet worden, in deze ‘overgangsperiode’ moet de vrouwenbesnijdenis worden ‘gemedicaliseerd’, d.w.z. ondergebracht in een kliniek, uitgevoerd door een arts. ‘Om drie redenen’, zegt Oumar, ‘ten eerste is de clandestiene manier waarop men nu te werk gaat levensgevaarlijk. Meisjes verliezen te veel bloed en door onzorgvuldigheid wordt nog wel eens de hele clitoris weggesneden, terwijl het de bedoeling is dat alleen het topje wordt weggehaald. Ten tweede zorgt medicalisering ervoor dat er schone instrumenten worden gebruikt tijdens de besnijdenis, wat ernstige ziektes en infecties kan voorkomen. Ten derde ben ik van mening dat het onderdrukken en oppakken van de vrouwen die de besnijdenissen uitvoeren een averechts effect zal hebben, er zal een verzetsbeweging komen die pleit voor keuzevrijheid en bescherming van traditie. Als je het tijdelijk toestaat heb je de kans op een andere manier duidelijk te maken dat er met deze traditie gestopt moet worden’.

‘Het is een warrig artikel Oumar’, zegt Abou Thiam, ‘en ik ben het niet eens met je conclusie’. Abou Thiam is de zanger van de band Ngaari Laaw en tevens de directeur van een organisatie met dezelfde naam. In zijn muziek zingt hij in het Pulaar over controversiële thema’s als het gedwongen huwelijk, HIV/Aids (‘gebruik een condoom’) en ook vrouwenbesnijdenis (zie de video hieronder). Met zijn organisatie organiseert hij muziekfestivals in Fouta Toro die zijn boodschap ondersteunen. Volgens Abou gaat vanuit het gedoogbeleid een verkeerd signaal uit. ‘Als je vrouwenbesnijdenis openlijk gaat toestaan dan legitimeer je het ook. Ik pleit er juist voor dat de wet strenger wordt gehandhaafd. Op dit moment kunnen mensen die hun dochter willen laten besnijden vrijelijk hun gang gaan’.

Video van Ngaari Laaw. Abou Thiam zingt onder meer: ‘Jeyna liefste, ik laat je niet besnijden. Jeyna liefste, nooit zal ik je verminken. Jou mijn meisje zal ik niet laten besnijden. Jou mijn meisje, zal ik nooit verminken’.

Vrouwenbesnijdenis is het meest duidelijke voorbeeld van ouderen die over het lot van hun kinderen beschikken. Van de negen zussen van Abda zijn er acht besneden, alleen zijn dertienjarige jongste zusje Haby is dat niet. De besnijdenis vindt tegenwoordig vaak plaats op zeven-, achtjarige leeftijd, soms zelfs jonger, zodat de meisjes nog niet precies weten wat hun overkomt. Van de traditionele overgang van meisje naar vrouw, die – net als de overgang van jongen naar man – werd gemarkeerd door de besnijdenis is dan ook weinig meer over. Binta: ‘Vrouwenbesnijdenis is al lang verboden, maar nog steeds nemen voornamelijk de moeders het recht in eigen hand en besnijden ze hun dochters op een leeftijd waarop het meisje nog niet zelf kan beslissen. Dat is ook met mij gebeurd en zij’, ze wijst naar een meisje van nog geen vijf jaar oud, ‘ik weet dat haar moeder haar al heeft laten besnijden. Ik vind dat verschrikkelijk, ik zou zoiets nooit doen bij mijn dochter’.

‘Ik zou zoiets nooit doen’

Het is iets wat ik vaker hoor in Fouta. Of het nu gaat om besnijdenis of een gearrangeerd huwelijk, niemand jonger dan veertig die ik spreek zou zoiets doen bij zijn eigen kind. Een cruciale rol is hierbij weggelegd voor de volgende generatie vrouwen. Zowel bij de besnijdenis als bij het huwelijk nemen de moeders een zeer dominante, sturende rol in. Neem de 34-jarige Abda, die over vier maanden gaat trouwen met de 22-jarige Aminata (een verschil in leeftijd dat hier heel normaal is). Hij voelt zich wat ongemakkelijk en heeft zich teruggetrokken in zijn slaapkamer. ‘Jij wil ook alles weten’, zegt hij half geamuseerd half geïrriteerd als ik hem vraag wat er aan de hand is. Buiten zijn de vrouwen van Mboumba bijeengekomen om het voorgenomen huwelijk met cadeaus in te zegenen. Abda’s moeder Dieynaba houdt alle cadeaus keurig bij in een boekje, dan weet ze precies wat ze moet teruggeven als binnen een andere familie eens iemand trouwt. Dieynaba was tevens degene die Abda erop wees dat het op 33-jarige leeftijd toch eens tijd werd om te trouwen. Hij gehoorzaamde. Aminata had hij al een paar keer gezien en ze beviel hem wel. Volgens Abda is dit wederzijds, al snel waren alle regelingen tussen de families getroffen en was hun verloving een feit.

Bijeenkomst van de vrouwen in Fouta  

‘Man, ik ben op van de zenuwen voor het huwelijk’, zegt Abda. ‘Vooral vanwege het geld, in totaal gaat die bruiloft me zeker een miljoen CFA (1500 euro) kosten. De bruidschat is 300 euro, vervolgens moet ik een stier kopen die wordt geofferd, die zijn vaak zo’n 250 euro. Verder moet ik een feest organiseren en ook nog eens de griots (lofzangers) betalen die komen zingen. Daarbij is het vooral belangrijk dat ik de thiolos genoeg geld geef’. Hij begint te lachen. ‘Een thiolos is een griot met magische en duistere krachten, als je hem geen of niet genoeg geld geeft dan zal je een slechte huwelijksnacht beleven’. Pourqoui? Abda wijst naar zijn kruis: ‘Die zal niet werken die nacht’.

‘Maar het ergste’, zegt Abda, ‘is als een man trouwt met een maagd en zijn penis past er niet in. Dan komen de vrouwen om haar wijder te maken’. ‘Hoe dan?’, vraag ik verschrikt. ‘Met een mes, dat kan heel pijnlijk zijn en het slaat nergens op, want de volgende maand kan je helemaal geen seks hebben. Toch geeft het de vrouw een enorme status als dit haar overkomt, want het is een bevestiging van haar maagdelijkheid’. Abda vertelt dat de ochtend na de huwelijksnacht sowieso het bed wordt gecontroleerd op bloedvlekken, want ook dat is een goed teken. Is het bed schoon dan is dat een schande voor zowel de man als de vrouw. Volgens Abda wordt daarom voor de zekerheid vaak kippenbloed meegesmokkeld. ‘Er zijn mannen die hun vrouw op dit soort momenten niet willen helpen, maar ik zou mijn vrouw nooit laten opensnijden’.

Maar wat vindt de marabout?

De vrouwenbesnijdenis bestaat in verschillende vormen en de Halpularese is nog één van de mildste. In 15% van de gevallen (vooral in Somalië) worden zowel de clitoris, de binnenste als de buitenste schaamlippen weggesneden. Soms worden de benen daarna bijeengebonden, zodat de vagina dichtgroeit tot een piepkleine opening. Dit zijn ingrepen waar een vrouw de rest van haar leven enorme lichamelijke klachten aan over houdt. De Halpulaar verdedigen hun traditie door te wijzen op de geringe ingreep, alleen het topje van de clitoris wordt weggehaald, waar hebben we het over?

Als argumenten voor vrouwenbesnijdenis wordt vaak gezegd dat het de vagina rein houdt en de vrouwen kuis. In dat laatste argument ligt het fundamentele onderscheid met mannenbesnijdenis besloten: het is bedoeld om de vrouw het genot bij seks te ontnemen, de vagina wordt gereduceerd tot louter een voortplantingsorgaan. Het is opvallend dat vrouwenbesnijdenis voornamelijk voorkomt in islamitische landen, maar dat niet in alle islamitische landen vrouwenbesnijdenis voorkomt. Het gebruik wordt dan ook even zo vaak religieus gelegitimeerd als bestreden. Volgens Abda (‘ik zou zoiets nooit doen bij mijn dochter’) heeft de besnijdenis niets met de islam te maken. ‘In de koran wordt vrouwenbesnijdenis niet goedgekeurd, ik denk dat het meer een Afrikaanse dan een islamitische traditie is. Het is een gebruik dat bij de Halpulaar al voor de islamisering bestond’.

Maar laten we het een specialist vragen. Marabout en torodo Racine Dia puft wat uit van de warmte in de schaduw van zijn Koranschooltje in Mboumba. Racine wilde eerder niets kwijt over de politieke situatie van Mboumba, maar over de islam mag ik hem ‘alles maar dan ook alles vragen’. Hij is de hoogste geestelijke van Mboumba en geeft op zijn school les aan vijftig leerlingen, 37 jongens en dertien meisjes. Ze krijgen gescheiden les, want dat staat in de sharia, net als dat vrouwen geen marabout mogen worden, al ziet Racine dat in de toekomst nog wel veranderen. Moussa Tagourla, de leermaker die mij vergezelt, is enthousiast: ‘Racine is een wijs man, hij kent de koran van binnen en buiten, hij is mijn vriend!’. 

Racine is zeer vriendelijk en inderdaad bereid om op alle vragen in te gaan. Als ik hem vraag wat de islam zegt over vrouwenbesnijdenis trekt hij rimpels op zijn nog jonge gezicht. ‘Laat me even nadenken, want ik wil hier een weloverwogen antwoord op geven’. De spanning onder de toeschouwers die op dit gratis college zijn afgekomen stijgt. Racine begint te spreken in Pulaar: ‘In de tijd van Mohammed was er een vrouw, Sokhna Mariama, die besnijdenissen uitvoerde. Mohammed wist hier een tijdlang niets vanaf, maar op een zeker moment kwam het hem ter ore. Hij was geschokt en riep Sokhna Mariama bij zich om haar te vragen waarom ze dit deed. “Het is onze traditie”, antwoordde ze hem.’ Racine laat een pauze vallen. ‘Mohammed antwoordde dat hij haar traditie wil respecteren, maar verbood haar meer weg te halen dan allen de top van de clitoris, maar hij gaf haar ook de mogelijkheid om met de traditie te stoppen’.

Nu de islam hem een keuze laat vraag ik hem waar zijn voorkeur naar uitgaat, ondertussen heb ik al laten doorschemeren dat ik maar een idioot gebruik vind. ‘Lakoum dine kou wal yadine’, antwoordt hij cryptisch in het Arabisch, ‘Laat mij geloven wat ik geloof, dan laat ik jou geloven wat jij gelooft’. ‘Dat was een uitspraak van Mohammed’, zegt Abda, die mij altijd de tolerante kanten van de islam wil laten zien. Racine vervolgt, opeens losjes: ‘Maar ik vind vrouwenbesnijdenis maar niks. Het is toch bizar om in de genitaliën van een vrouw te snijden? Ik zou het nooit doen bij mijn dochters’. De toeschouwers knikken instemmend.

Tako

En dan is er tot slot nog het meisje Tako, 17 jaar, voluptueus, geboren en opgegroeid in Frankrijk. Ze draagt de traditionele Halpularese kledij, maar is onmiskenbaar Westers. Ze heeft een piercing onder haar onderlip, haar kapsel is op een uiterst hippe manier ingevlochten. Daarnaast komt ze zonder dralen bij ‘de mannen’ zitten, erg ongebruikelijk in Mboumba. ‘N’est pas mal’ (‘niet verkeerd’), zegt Abda tegen me over het uiterlijk van Tako, ‘maar ik ben toch blij met mijn huidige verloofde, zo’n westers meisje is ook veel lastiger’. Wat blijkt: Tako is door haar moeder onlangs via internet ten huwelijk aangeboden bij Abda, die het aanbod vriendelijk heeft afgeslagen. Tako’s moeder wil niet dat haar dochter met een toubab of verwesterde Afrikaan trouwt, maar zoekt naar een traditionele Halpulaar uit haar geboortedorp. Nu is Tako voor de tweede keer in haar leven in Mboumba, als de internetoptie niet werkt lukt het misschien zo wel, zal haar moeder hebben gedacht.

Zwaar kut

En zo wordt de stille revolutie in Fouta nog aan alle kanten aan banden gelegd. Meisjes worden nog op grote schaal besneden, huwelijk gearrangeerd (voornamelijk binnen de kaste) en het zijn het vooral de vrouwen die de dupe zijn van deze situatie. Gek genoeg zijn het ook de vrouwen die voor een groot deel verantwoordelijk zijn voor het in stand houden van tradities als besnijdenis en de gedwongen huwelijken. De drang en druk om een goede, traditionele Halpularese vrouw te zijn is groot, wat dan wellicht weer iets met de mannen te maken heeft. Het stemt mij gelukkig dat ik deze week vaak heb gehoord dat iemand ‘zelf zoiets nooit bij zijn kinderen zou doen’. Ja, gelukkig, want al het cultuurrelativisme ten spijt: gedwongen huwelijken en genitale verminking zijn gewoon zwaar kut.

2 reacties tot nu toe
Plaats een reactie