Voor de dynastieke ambities van Wade sr. is het de volgende tegenvaller. Al vanaf zijn aantreden in 2000 probeert de bejaarde president zijn zoon opzichtig klaar te stomen voor zijn opvolging. Voor Karims verrassende benoeming tot voorzitter van het eerdergenoemde organisatiecomité in 2004 was hij al aangesteld als Wades persoonlijke adviseur. Morrende critici gingen zich pas echt nadrukkelijker roeren toen Karim bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart dit jaar opeens werd voorgedragen als burgemeester van Dakar, wat na het presidentschap zo’n beetje de belangrijkste functie in het land is. Daar komt bij dat Wade sr. eerder al zijn besluit had teruggedraaid om de presidentiële ambtstermijn te verlagen van zeven naar vijf jaar en zich had laten ontvallen dat hij het presidentschap in 2012 wil overdragen aan iemand ‘die dichtbij hem staat en die hij kan vertrouwen’.

Maar vader Wade heeft een nogal lastig probleem; het volk houdt niet van zijn zoon. Naast zijn imago als rijkeluiskind werkt het niet in zijn voordeel dat hij slecht Wolof (de lingua franca van Senegal) spreekt en vrijwel zijn hele leven in Frankrijk heeft gewoond. Hoewel Karim net als Obama een zwarte vader en een blanke moeder heeft, wordt hij in Senegal (waar ze weglopen met de ‘zwarte’ Obama) beschouwd als toubab, een blanke. De gemeenteraadsverkiezingen resulteerden dan ook in een smadelijke nederlaag voor de regeringspartij, waarmee Karim het burgemeesterschap kon vergeten. Ondanks dit debacle en duidelijke signaal van het volk dook hij een maand later plotseling op in de regering. Karim werd benoemd tot ‘superminister’ van Internationale Samenwerking, Infrastructuur, Luchttransport en Stedelijke en Regionale Planning. Dit is het grootste mandaat dat een Senegalese minister ooit kreeg.     

Veel Senegalezen zien met afgrijzen hoe hun democratie afbrokkelt en verandert in een dynastieke monarchie. Het vertrouwen in eerlijke verkiezingen in 2012 is gering en velen vrezen dat Wade sr. al eerder de macht overdraagt aan zijn zoon. De voorlopige afhandeling van de Coulibaly-affaire biedt daarbij weinig hoop: dit weekend werd bekend dat de tweede man van het islamitische organisatiecomité Abdoulaye Baldé is opgepakt wegens malversaties en verduistering van openbare gelden, Karim gaat vooralsnog vrijuit. 

Trailer van I Bring What I Love: 

De laatste dertig jaar is Touba alleen al door zijn omvang uitgegroeid tot een belangrijk machtscentrum in Senegal. In 1960 had de stad nog maar een kleine drieduizend inwoners, inmiddels is dat aantal meer dan verhonderdvoudigd. Bij de laatste telling in 2007 werd vastgesteld dat de stad 529.167 inwoners had en elk jaar komen er een kleine twintigduizend bij. Omdat Touba onverminderd geliefd blijft en de centrale locatie op vlak land volop mogelijkheden biedt om nog flink te expanderen is het niet ondenkbeeldig dat Touba op termijn een concurrent wordt van de uit zijn voegen barstende hoofdstad Dakar.

Maar deze demografische ontwikkeling is niet de enige reden van de toenemende macht van Touba en zijn leiders. De familie van Grand Marabouts, de nakomelingen van Amadou Bamba, zijn politici geworden. Elke presidentskandidaat vraagt om hun openlijke steun. Zonder steun van de marabout, die vaak een bindend stemadvies geeft aan zijn achterban, is een verkiezingsoverwinning bij voorbaat kansloos. Niettemin is de prijs die door de regering voor deze steun wordt betaald hoog. Het uitdijende Touba begint een staat in een staat te worden, de Senegalese equivalent van Vaticaanstad, met de grote moskee als trotse Sint Pieter in het middelpunt. De stad heeft eigens regels die soms regelrecht ingaan tegen de nationale wetgeving. In Touba mogen vrouwen geen broeken dragen, is alcohol- en tabakconsumptie verboden en is dansen taboe. Ook heeft de stad vrijwel geen openbare, ‘Franse’ scholen, maar voornamelijk koranscholen, waar de officiële taal Frans niet wordt onderwezen. De politie laat zich hier zelden zien, in de straten van Touba heerst de islamitische politie die er zo zijn eigen regels op nahoudt.

Le Grand Mosque de Touba

De marabouts regeren door middel van giften, want de inwoners van Touba betalen geen belasting. Als een grote financiële inspanning noodzakelijk is, wordt er ‘een nationale collectedag’ gehouden. Het geld komt dan niet alleen uit Touba, maar ook uit de rest van het land en andere Afrikaanse landen. Daarnaast beleggen de religieuze leiders van de broederschap hun geld in onroerend goed, bestieren ze hun eigen winkelketens en handeltjes en ontvangen ze fortuinen uit het buitenland waar een trouwe aanhang geld overmaakt. Naar verluid is een groot deel van de illegale straathandel in New York in handen van Mouriden. Al met al loopt de Senegalese staat nogal wat geld mis, terwijl zij wel geld investeert in de publieke voorzieningen van de Heilige Stad. De vraag rijst derhalve of ‘het beest Touba’ straks nog wel te temmen is. 

De populariteit van Touba is dus niet alleen toe te schrijven aan een toenemende islamisering van Senegal of een enorme behoefte aan tucht en orde. De islam is zonder twijfel immens populair in Senegal; de kenmerkende beeltenis van Cheikh Amadou Bamba staat werkelijk op elke muur getekend en belandt als sticker op scooters, autodashboards en verkeersborden. Touba, Bamba en de islam in het algemeen zijn hip; jongeren lopen om hun nek met lederen talismannen met daarop de afbeelding van hun marabout, de popmuziek barst van de verwijzingen naar religieuze personen en symbolen.

Cheikh Amadou Bamba (1853-1927) op de enige foto die van hem is overleverd. Deze beeltenis komt veelvuldig in het Senegalese straatbeeld terug (Bron)

 Zoals hier: 

Hier staat tegenover dat overal in Senegal vooral de enorme tolerantie opvalt. Hoewel er een zeker wantrouwen is ten opzichte van de Westerse moraal wordt je als toubab meestal volledig in je waarde gelaten. De heersende islamitische stroming in Senegal is niet voor niets het soefisme, een vrij mystieke interpretatie van de islam die een hoge mate van syncretisme met de Afrikaanse natuurgodsdiensten toelaat. Met die wetenschap komt de strenge handhaving van zogenaamde islamitische regels in Touba een beetje over als een geforceerde dekmantel voor de politieke en financiële zwendel (de stad was decennialang één van de meest gebruikte doorvoerhavens van smokkelwaar) van de religieuze leiders en het keiharde kapitalisme dat de bloeiende handel in straten en markten regeert.

Nogmaals de Grand Mosque:

Op deze plek, Touba, lopen twee toubabs, een man en een vrouw, zalig gemaakt door de openheid en gastvrijheid van de Senegalezen gewoon in Westerse kledij. De lange straat waar zich eens per jaar enkele miljoenen pelgrims verdringen is leeg, in de verte doemt de grote moskee op. Ze worden aangehouden door een agent van de islamitische brigade. Of mevrouw een rok wil dragen, anders mogen ze niet verder. Nee, ook niet iets verderop, ze moeten terug naar start om op een markt een lap stof te kopen. Autoritaire lul, het is dat ze die moskee zo graag willen zien, het schijnt de grootste van Afrika te zijn. De lol is er al een beetje vanaf, mevrouw voelt zich spiritueel verkracht en kan maar kleine stapjes zetten in haar wikkeldoek. Zou het ook zo voelen als je géén hoofddoek mag dragen? De weg is echt heel lang, en het is echt heel warm, schaduw is onvindbaar, het is zowaar een pelgrimage. Of ze moslims zijn, vraagt een voorbijganger, ‘nooit van mijn leven’ antwoordt de vrouw en tegen de man zegt ze:  ‘je wordt er militant van als je iets moet doen wat je niet wilt’.

De moskee is inderdaad mooi en groot, alleen de gids weet niet veel meer te vertellen dan ‘dit is een mooie plek om een foto te nemen’ en ‘de vrouwen bidden hier, de mannen daar’. Wel wordt duidelijk dat de giften goed worden besteed, de gids loopt er florissant bij, mooie zonnebril, kekke boubou. De moskee is ook geen half werk trouwens, Zuid-Jordanees marmer, natuursteen uit de Kaukasus en nog elke dag wordt ie verfraaid met het een of ander. Drie keer vinden we op het glanzende marmer een lege portomonnee, de Heilige Stad is zakkenrolplek nummer één en het Huis van God kennelijk de perfecte locatie om de buit eens rustig te bekijken. Iedereen vraagt de toubabs geld, of koffie, of iets anders: contemplatie en bezinning mag best onderbroken worden door wat gebedel. De toubabs geven niets, ach toch wel, een lief jongetje komt op ze af, een flesje cola kan er wel vanaf voor dat knaapje.

‘Geef mij dat maar’, de gids grist het flesje uit de handen van de verbouwereerde vrouw en drinkt het in één teug leeg.

Bakafu heeft gezelschap gekregen van zijn broer die ongetwijfeld een andere naam heeft dan ‘Peter’, waarmee hij zich voorstelt. Hij laat trots een foto zien van zijn Belgische vriendin, een polaroid met daaronder haar e-mailadres geschreven. Het is een jonge vrouw, misschien is het wel echte liefde denken wij, op de hoogte van de omvangrijke mannenprostitutie in Gambia. We weigeren joints en bier, het is nog koffietijd. Peter haalt twee bekers Nescafé. Bakafu heeft al enkele malen laten weten dat hij belangrijke documenten bij zich heeft en nu haalt hij eindelijk een grote bruine envelop uit zijn plastic zakje. Het eerste dat eruit tevoorschijn komt is een trouwcertificaat uit 2007. We lezen de namen en andere informatie met grote interesse: Bakafu Cham (geboortedatum: 10 juli 1980; beroep: boer) getrouwd met Linda Jane Smith (geboortedatum: 15 januari 1952; beroep: verpleegster).

Raar land dat Gambia. Het kleinste land van Afrika wordt volledig omsloten door Senegal en heeft iets weg van een drolletje dat er maar niet uit wil. Mijn reisgenoot noemt het ‘nagesynchroniseerd Senegal’. De officiële taal van Gambia is Engels, de Senegalezen spreken Frans. Pogingen om de twee landen te laten opgaan in één Senegambia zijn mislukt en de verschillen tussen de landen worden steeds groter. Hoewel corrupt, heeft Senegal een gekozen regering en is iedereen vrij om kritiek te geven op de gevestigde macht. De Senegalese president Abdoulaye Wade is geregeld het mikpunt van spot. In Gambia kun je dat beter niet doen. In 1994 kwam daar de toen 29-jarige Yahya Jammeh aan de macht door middel van een (bloedeloze) staatsgreep. Op straat is zijn beeltenis overal te zien met bijschriften als ‘He made education accessible to all’, ‘Transforming the Gambia into an economic super power in the 21st century’ of ‘22^nd of April, the day that the new Gambia was born’ (De staatsgreep vond plaats op die dag).

De werkelijkheid in het nieuwe Gambia is net even anders. Hoewel het een populair toeristenoord is, is de armoede nog altijd schrijnend. De president heeft zich de rijkste man van het land gemaakt door zich grote hoeveelheden onroerend goed toe te eigenen, zoals grote hotels en resorts waarvan de opbrengsten direct op zijn bankrekening worden bijgeschreven. Wie kritiek uit op het beleid is zijn leven niet zeker. Regelmatig staan journalisten terecht. De moord op de kritische journalist Deyda Hydara in 2004 is nog altijd niet opgehelderd.   

Bakafu Cham wil in dit Gambia niet leven, hij wil naar Europa en zijn ticket is Linda Jane Smith. Hij haalt een stapeltje foto’s uit de envelop. Inmiddels is ons duidelijk dat hij bezig is met een visumaanvraag en de foto’s moeten bewijzen dat hij Linda regelmatig ziet. Op de foto’s staat hij gearmd, knuffelend en zoenend op de foto met de dikkige Linda. Hij was 19 toen ze elkaar leerden kennen, zij 47. Op een foto ligt hij slapend op haar schouder: ‘Ze zorgt zelfs voor me als ik slaap’, zegt Bakafu trots. Op een andere foto staat hij met haar voor een grote jeep, die is van hem, gekocht door Linda. Elke maand ontvangt hij van haar een bedrag. Zijn leven is makkelijker geworden sinds hij haar kent, maar nu wil hij naar Engeland, daar wordt het leven pas echt mooi.

Tussen de documenten zit ook een letter van aanbeveling van Linda. Bakafu vraagt ons het voor te lezen, hij leest geen Engels. Voor de eerste keer hoort hij dat zijn vrouw een moeizame scheiding achter de rug heeft met haar zieke man, die inmiddels in een verpleegtehuis verblijft. Hij slikt even, maar vraagt ons door te lezen. Linda vertelt dat ze elkaar nu al tien jaar kennen en dat ze hun liefde nu eindelijk elke dag willen kunen delen. We zetten voor Bakafu op een rijtje wat hij nog moet doen voor zijn visumaanvraag, de meeste documenten heeft hij in handen, maar hij moet nog een online application invullen en uitprinten. Dat gaat Bakafu nooit lukken, hij heeft geen emailadres en geen idee hoe het internet werkt.

In het internetcafé proberen we de online application voor Bakafu in te vullen. Kijk voor er voor de grap eens op www.visa4uk.fco.gov.uk, ook voor een met de computer opgegroeide westerling is het al vrijwel onmogelijk om dit marathonformulier in te vullen, voor de gemiddelde Afrikaan is het volstrekt onmogelijk. Dit formulier is hetzelfde als tegen arme Afrikanen zeggen dat je ze niet wil hebben in je land. Uiteindelijk zijn we uitgesmeerd over twee dagen vier uur met dit formulier bezig. Op de vragen wanneer zijn ouders werden geboren moet Bakafu liegen, want dat weten ze zelf niet eens (invullen dat je het niet weet is geen optie). Daarnaast moet hij de exacte inkomsten weten van zijn vrouw, het adres van haar werkgever, het telefoonnummer daarvan, de geboortedata van haar kinderen (die overigens een stuk ouder zijn dan Bakafu), paspoortnummers van heel veel mensen, raadselachtige vragen ontcijferen etc.

Enkele malen spreken we Linda om informatie te krijgen. Ze is ons dankbaar zei ze met een vriendelijk working class accent. Waarom ze zelf niet dat visum invult? Ze heeft geen idee hoe het internet werkt, ‘I’m trying to get him over for years now, but it’s really hard you know’. Bakafu praat haar moed in: ‘We’ll be soon reunited honey, love you forever, kiss, kiss, kiss’. Niemand lijkt zich hier te schamen.

Terwijl alle straten onderlopen dankzij het regenseiwoen zelf je eigen hut onder water zetten heeft iets hilarisch natuurlijk. Gevolg is wel dat ik pas volgende week, terug in Nederland, met terugwerkende kracht nog wat verhalen zal proberen te restaureren: onder andere over mannelijke hoeren in Gambia en spirituele verkrachting in Touba.

Het is niet de eerste keer dat de pers in Senegal zich rond een zaak met homoseksuelen van zijn minst objectieve kant laat zien. In december 2008 werden negen mannen opgepakt op verdenking van ‘onfatsoenlijk en onnatuurlijk gedrag’ en ‘lidmaatschap van een criminele organisatie’. Voor deze twee overtredingen kregen zij in eerste instantie de maximumstraf van 8 jaar cel. Gebrek aan bewijs leidde in april tot vrijlating. Sommige media waren hier niet over te spreken, de negen mannen werden ‘aidsverspreiders’ genoemd en op de radio werd opgeroepen hen ‘en iedere andere mogelijke homoseksueel’ aan te vallen en met stenen te bekogelen.

Zoals in veel andere Afrikaanse landen wordt homoseksualiteit ook in Senegal door een meerderheid beschouwd als een Westerse afwijking, een uitvloeisel van de decadente levensstijl en goddeloze moraal van de voormalige kolonisten. Deze ‘on-Afrikaansheid’ van homoseksualiteit wordt ‘bewezen’ in historische studies, waarin wordt getoond hoe de kolonisatie de Afrikaanse bevolking heeft geperverteerd. Deze gedachtegang klopt in zoverre dat met de kolonisten het etiket homoseksualiteit werd geïntroduceerd. Bekend is dat voor de kolonisatie de zogenaamde góor-jiggéen (letterlijk: man-vrouwen) in Senegal een belangrijke rol speelden bij ceremonies en niet werden gehinderd in het tentoonspreiden van hun vrouwelijkheid. Inmiddels zijn de góor-jiggéen homoseksuelen geworden, en daarmee vijanden van de islamitische en Afrikaanse moraal.

Van een relatief veilig land met een gedoogbeleid voor homoseksuelen (doe wat je wilt zolang je het niet openbaar doet) dreigt Senegal nu te veranderen in een land met een actief repressiebeleid. Het zal er ook mee te maken hebben dat Senegalese homoseksuelen niet langer onzichtbaar willen zijn. Dit bleek vorig jaar al toen sensatieblad Icone foto’s publiceerde van een geënsceneerd homohuwelijk in Dakar. Ophef alom. Maar ook specifieke homo-organisaties schieten als paddenstoelen uit de grond. Hiermee snijden de organisaties zichzelf nog wel eens in de vingers. Zo werd een organisatie die aandacht vroeg voor het aidsprobleem onder homoseksuelen onbedoeld de aanstichter van het idee dat het homo’s zijn die de ziekte hebben verspreid. Het is een precaire vraag wat nu de beste tactiek is voor deze homo-organisaties: shock and awe, of afwachten tot de storm is geluwd?

De toubab heet Jean-Pierre. Zijn haar is wat dunner, zijn huid wat slapper, maar hij is nog altijd herkenbaar als de avonturier die dertig jaar geleden neerstreek in St. Louis. De romantiek van het jazz-stadje moet hem over de streep hebben getrokken. Nergens in Senegal is de koloniale tijd nog zo zichtbaar als in St. Louis. Zanderige, uitgestorven straatjes leiden langs kolossale negentiende-eeuwse huizen met gietijzeren balkons. De klapperende luiken geven het geheel een waar Wild-Westgevoel. Sommige huizen zijn gerestaureerd, maar de meeste zijn vervallen of staan op het punt om in te storten. Jean-Pierre wist dat hij hier zou vinden wat hij zocht: hier werd muziek gemaakt, hier werd geleefd. Hij leerde Wolof, leerde drummen en trouwde een Senegalese vrouw.  

Tot halverwege de show is de blik van Jean-Pierre strak, hij lijkt zich niet helemaal te kunnen ontspannen. Dan komt een stoet blanken het jazzcafeetje binnengelopen om plaats te nemen aan een grote vrijgehouden tafel.

Als eerste is daar François, de jongere broer van Jean-Pierre, al vaker op bezoek geweest, altijd joviaal. Hij maakt wat ondefinieerbare, maar onmiskenbaar vriendelijk bedoelde gebaren naar zijn oudere broer. Die lacht. Er volgt een groepje met vrouwen die allemaal vriendelijk knikken naar de drummer die opnieuw lacht. Maar bij de laatste drie van de rij verstart hij. Het is Rénard, zijn oudste broer, met vrouw en kind. Je kan proberen het verleden achter je te laten, maar het zal je altijd blijven achtervolgen

Ooit vertrok Jena-Pierre uit Ampus, een klein Frans dorpje in de Provence, om te ontsnappen aan de kleinburgerlijkheid, nu komt die hem in levende lijve opzoeken. Rénard heeft geen moeite gedaan om zich kosmopolitisch te kleden voor zijn eerste bezoek aan zijn broer. Een keuterboertje: geblokt hemd, korte broek boven de knieën, sokken in sandalen, één en al ongemak met deze vreemde cultuur. Wat doet zijn broer in vredesnaam tussen die drie negers? Zijn vrouw Marie-Louise heeft een tijdloos kapsel in de zin dat het in geen enkel tijdperk hip is geweest, dito kleding, verdwaald in Afrika. Daarachter hun zoon Jeremie, ook geen toekomstig man van de wereld, moest mee van zijn ouders, want is nog te jong om thuis te blijven. Hij weet werkelijk niet wat hem overkomt, nog nooit een zwarte gezien in zijn leven, behalve dan in dat ene computerspel, zijn ogen staan wijd opengesperd van schrik en verbazing over het bestaan van een wereld als deze.  

Waren we maar nooit gegaan. Waren ze maar nooit gekomen. De blikken van Jean-Pierre en Rénard kruisen elkaar. Nooit zullen ze elkaar begrijpen, en ze weten het.

De Senegalese filmwereld ligt op zijn gat en dat is een wrange constatering nu de sterfdag van Ousmane Sembène, een van de grondleggers van de Afrikaanse cinema, groots wordt herdacht in de kranten. De aandacht in de media voor de twee jaar geleden overleden Senegalese regisseur staat in schril contrast met wat de bioscopen voor hem organiseren, in Dakar is geen speciale Sembène-avond te vinden. Er is sowieso geen ruimte meer voor Afrikaanse cinema in de bioscopen. En dat terwijl Sembène – ook een gerenommeerd schrijver – koos voor het witte doek om meer mensen te kunnen bereiken.

Ooit kende Senegal een bloeiende filmscene. Onder de kunstminnende president Leopold Sédar Senghor (r. 1960-1980), zelf verdienstelijk dichter, kregen veel kunstenaars een maandelijks salaris van de staat. Senghor besefte dat kunst belangrijk was voor de uitstraling van het net onafhankelijk geworden Senegal. Aan het einde van zijn regeerperiode had Dakar veertig bioscopen, heel Senegal zo’n tachtig.

Een tocht door Dakar laat zien wat er met Senghors erfenis is gebeurd. Van de ooit trotse bioscoop El Mansour is de verf afgebladderd. Hier stonden de mensen in de jaren zeventig in de rij voor de nieuwste films van Sembène, Djibril Diop Mambéty en Safi Faye. Het is een vuilstortplaats geworden. Het mondaine Le Paris sloot in 2004 als laatste bioscoop in het centrum zijn deuren. Het nieuwe bioscoopcomplex dat op de plek zou verrijzen is er nog altijd niet.

Als oorzaak wordt vaak gewezen op de enorme hoeveelheid illegale dvd’s die hier in omloop is. Dat zou kunnen, maar in Nederland zitten de bioscopen ook nog vol, ondanks spotgoedkope dvd’s en Pirate Bay. Belangrijker is dat de regering na Senghor de geldkranen heeft dichtgedraaid, kunst werd niet langer als prioriteit beschouwd. De gevolgen zijn navenant. Waar Senegalese regisseurs ooit vijf films per jaar uitbrachten, zijn dat er nu vijf per tien jaar, vrijwel altijd met de hulp van buitenlandse investeerders.

Wie de volle stadions ziet bij het worstelen, voetbalwedstrijden en concerten kan niet geloven dat niemand naar de bioscoop wil of kan gaan. Het probleem lijkt eerder dat je in de vijf overgebleven cinema’s nog niet dood gevonden wil worden, om over het filmaanbod nog niet te spreken.

In Dakar ligt een gouden kans voor elke avonturier met ondernemersbloed en wat geld: start een bioscoop.

Bioscoop El Mansour in zijn huidige staat:

Ogenschijnlijk is er nog niets aan de hand in het dorpje Mboumba. Het is een sfeervol labyrint van zandweggetjes en woonerven waar de wekelijkse markt druk wordt bezocht. Maar zoals ik heb geprobeerd te beschrijven is er wel degelijk een revolutie gaande. Wie goed kijkt ziet dat op de woonerven vooral kinderen, vrouwen en oude mannen wonen, een generatie jonge mannen ontbreekt en heeft het dorp in de bloei van hun leven verlaten voor een ander bestaan in de stad of in het buitenland. Soms vertrekken ze om het financieel beter te krijgen, soms om te ontkomen aan de lange bevoogdende tentakels van hun ouders en/of een onderdrukkend kastensysteem. Veel jonge moeders laten hun dochter niet meer besnijden en verzetten zich tegen het gearrangeerde huwelijk, sommige vrouwen eisen hun onafhankelijkheid op en verlaten eveneens hun dorp voor een zelfstandig bestaan elders. Op deze manier verliezen de dorpen van Fouta Toro langzaam hun traditionele vorm.

Daar staat tegenover dat de band met het gebied en de Halpularese cultuur immens blijft. Geen zoon of dochter zal zich niet af en toe op zijn geboortegrond laten zien. Nog weinig jongeren durven openlijk met de tradities te breken, de meeste huwelijken vinden nog steeds plaats tussen Halpulaar en zelfs binnen de kaste en dezelfde familie. Daarbij, de revolutie houdt vooralsnog de religie buiten schot.  Dat wordt ook geïllustreerd door de onderstaande rap van Thierry Ndiaye, die zichzelf beschrijft als ‘een beetje een revolutionair’. Geen bitches, ho’s, weed, fantasy cars etcetera, maar een stichtelijke rap  in de traditie van de Nederlandse domineespoëzie. De vertaalde tekst staat onder het filmpje.

Fouta Rap

Vertaling: Abdoulaye Thiam

Generatie op generatie verandert het leven

Oude mensen hebben hun eigen manieren en gebruiken, jongeren net zo goed

Maar wij, de jongeren, volgen de ouderen

Proberen van ze te leren

Zo werken jong en oud samen

MC geef me de microfoon

Ik zal zingen ik zal dansen

Als je me niet kan verstaan hou dan je mond

En luister met je oren wijd open

Lieve zus, sla alsjeblieft een hoofddoek om

Dat is wat onze religie ons verplicht

Wees beleefd als je praat met een oude man

En kniel voor hem

Mijn vader is het hoofd van het gezin en een goed moslim

Hij gelooft dat God één is

Een goed mens moet het werk van God eerbiedigen

Een goede moslim moet vrouwen respecteren

Trouw niet om een dag later weer te scheiden

Een vrouw is ingewikkeld als een schaakspel

Ook als een vrouw niet goed voor je is, moet je haar respecteren

Fuck them! Fuck them!

Sommige mensen zijn slecht

Ze willen geen vrede en stoken tussen vrienden

Ze komen en beginnen je uit te lachen

Het enige dat ze brengen is verdorvenheid

‘Wat in de toekomst ligt, ligt niet voor je ogen’ (Pulaar spreekwoord)

Dus schreeuw en zing dat vrede een cadeau van God is

Luister naar me en ik leer je over het leven

Het is soms moeilijk om de waarheid te zeggen

Net zoals het leven soms moeilijk te leven is

Maar ik ben de MC die de waarheid durft te zeggen

Lieg nooit is mijn devies

Een echte MC zegt alleen ware dingen

Soms moet de waarheid verteld worden

Laten we dat samen doen

Laten we samenwerken met een schoon hart

En onze samenleving zal zich vanzelf ontwikkelen

Het recht geldt voor iedereen

Niemand staat erboven

Iemand die slechte dingen doet moet boeten

In het leven of daarna

Eén, twee, drie, vier

Broeders, geloof dat God één is

Geloof dat ik een echte MC ben

Het leven in Senegal wordt slechter en slechter

Het leven in Afrika wordt slechter en slechter

Laten we samenwerken en vechten tegen racisme en armoede.

Ok, that’s right

Toen Binta Thiam negentien jaar oud was had ze al drie huwelijkskandidaten afgewezen. Haar moeder was haar eigenwijze gedrag meer dan zat en ging zelf op zoek naar een geschikte gegadigde voor haar dochter. Die vond ze in het nabijgelegen dorp Pete in de persoon van Abou, een baylo (edelsmid) uit dezelfde kaste. Binta had hem nog nooit gezien, maar er zat dit keer niets anders op dan het aanzoek te accepteren. Het was geen nare man, maar ze zou hem resoluut geweigerd hebben als ze de keuze had. Omdat ze die niet had volgde na een korte verlovingsperiode een huwelijk. Volgens goed gebruik kreeg het paar vervolgens snel een kind, zoon Abdoulaye. Na de geboorte van Abdoulaye vertrok haar man naar Dakar, omdat hij in Pete niet genoeg verdiende. Het werd de achtergebleven Binta nooit duidelijk of hij in Dakar nu wel of geen werk had gevonden, maar geld ontving zij nooit. Dit was niet de voornaamste reden dat Binta na vijf jaar een punt achter het huwelijk wilde zetten, maar ze kon het argument dat hij zijn verantwoordelijkheden niet nakwam goed gebruiken. Hij protesteerde, want voor hem betekende een scheiding gezichtsverlies. Uiteindelijk wist Binta haar schoonvader te overtuigen dat de een scheiding noodzakelijk was. Hij sprak met zijn zoon, die Binta’s besluit schoorvoetend accepteerde. Het mondeling gesloten huwelijk werd ook weer mondeling ontbonden.  

‘Nu wil hij mij terug, maar fini est fini’, zegt de 27-jarige Binta die inmiddels twee jaar gescheiden is en met Abdoulaye in Mboumba bij haar ouders woont. ‘Weet je, deze problemen worden veroorzaakt omdat we leven in een cultuur die wordt gedomineerd door ouderen. Zij hebben teveel macht. Je hele leven lang moet je verantwoording afleggen aan je ouders, zij bepalen voor een groot deel hoe je leven eruit ziet. Ik vind dat je iemand goed moet leren kennen voordat je trouwt, maar hier is het helaas andersom. Als je al een vriendje mag hebben, maken ouders het je onmogelijk om hem goed te leren kennen. Je mag een beetje met elkaar praten in een aparte kamer, maar ’s avonds moet je weer naar huis. Ze laten ons geen ruimte om te doen wat we willen’.

Mboumba’s stille revolutie

Hoewel op dit moment het conflict tussen de torodos en de maccudos alle aandacht opeist in Mboumba vindt er daarnaast bijna in het geniep een andere revolutie plaats. Hoewel deze revolutie dezelfde karaktertrekken heeft valt hij niet te vergelijken met de luidruchtige ommezwaai die ervoor zorgde dat in het westen na de jaren zestig vrijwel alle taboes verdwenen waren. In stilte, het liefst zonder dat hun ouders er iets van merken, hebben de jongeren van Fouta besloten dat zij het anders gaan doen.

Dat dit besluit niet gepaard gaat met openlijk protest ligt in de cultuur besloten. Mijn vriend Abda liet mij al eens weten dat hij met verwondering kijkt naar Westerse films waar jongeren openlijk discussiëren met hun ouders. Als een oudere praat, houdt de jongere hier zijn mond. Zo heb ik Abda al meerdere keren zwijgzaam naast zijn vader zien zitten die op dat moment met leeftijdgenoten in felle discussies verwikkeld was over het lot van Mboumba. Dat begreep ik nooit, want Abda kon vanuit zijn perspectief toch veel aan het gesprek toevoegen leek mij. Maar wanneer je niet tot hetzelfde geslacht en tot dezelfde leeftijd behoord worden er hoogstens oppervlakkigheden uitgewisseld, discussiëren doe je alleen met leeftijd- en seksegenoten.

Dat wil natuurlijk niet zeggen dat er niet over elkaar wordt gepraat. Abda’s vader Mody beklaagt zich tegen zijn vriend Dabel Ndiaye over de uittocht en het toenemende egoïsme van de jongeren van Mboumba. Binta en Abda beklagen zich op hun beurt over de macht van de ouderen en hun heiligdom, ‘de traditie’. Maar zoals gezegd, radicale vormen neemt het verzet niet aan en het belangrijkste onderscheid met de Westerse revoluties van de jaren zestig en zeventig is dat de religie nooit ter discussie staat, alle veranderingen vinden plaats binnen het kader van de islam. 

Vrouwenbesnijdenis: tolereren of verbieden?

Oumar Ndiaye en Abou Thiam, twee Halpularese veertigers, discussiëren over het meest omstreden thema binnen hun cultuur: vrouwenbesnijdenis. Het is een bekend gebruik in Afrika en het Midden-Oosten, hoewel het zich in Afrika vooral beperkt tot een strook landen net onder de Sahara. Volgens een UNICEF-rapport uit 2005 worden er per jaar zo’n drie miljoen meisjes besneden in 28 verschillende landen. In Senegal is vrouwenbesnijdenis, of genitale verminking zoals het in het westen meestal wordt genoemd, niet zo wijdverbreid als in Somalië, Soedan of Egypte, waar meer dan negentig procent van de vrouwen besneden is. Binnen de cultuur van de Wolof, Serrer en Lebu is het een onbekend fenomeen, terwijl het bij de Soninké, Diola en Bambara vrijwel niet meer wordt gepraktiseerd. Daarnaast is vrouwenbesnijdenis al sinds eind jaren negentig wettelijk verboden in Senegal. Maar binnen de cultuur van de Halpulaar is het een hardnekkige traditie en ondanks het verbod komt het nog altijd komt het op grote schaal voor.

Verspreiding van vrouwenbesnijdenis in Afrika (bron)

Oumar Ndiaye is deskundige op het gebied van vrouwenbesnijdenis en probeert in Fouta een cultuuromslag te bewerkstelligen, tegelijkertijd adviseert hij de overheden. Hij heeft net een negen pagina’s tellend artikel gepubliceerd, ‘Excision, contrôle et globalisation’, waarin hij tot de conclusie komt dat vrouwenbesnijdenis tijdelijk gedoogd moet worden, in deze ‘overgangsperiode’ moet de vrouwenbesnijdenis worden ‘gemedicaliseerd’, d.w.z. ondergebracht in een kliniek, uitgevoerd door een arts. ‘Om drie redenen’, zegt Oumar, ‘ten eerste is de clandestiene manier waarop men nu te werk gaat levensgevaarlijk. Meisjes verliezen te veel bloed en door onzorgvuldigheid wordt nog wel eens de hele clitoris weggesneden, terwijl het de bedoeling is dat alleen het topje wordt weggehaald. Ten tweede zorgt medicalisering ervoor dat er schone instrumenten worden gebruikt tijdens de besnijdenis, wat ernstige ziektes en infecties kan voorkomen. Ten derde ben ik van mening dat het onderdrukken en oppakken van de vrouwen die de besnijdenissen uitvoeren een averechts effect zal hebben, er zal een verzetsbeweging komen die pleit voor keuzevrijheid en bescherming van traditie. Als je het tijdelijk toestaat heb je de kans op een andere manier duidelijk te maken dat er met deze traditie gestopt moet worden’.

‘Het is een warrig artikel Oumar’, zegt Abou Thiam, ‘en ik ben het niet eens met je conclusie’. Abou Thiam is de zanger van de band Ngaari Laaw en tevens de directeur van een organisatie met dezelfde naam. In zijn muziek zingt hij in het Pulaar over controversiële thema’s als het gedwongen huwelijk, HIV/Aids (‘gebruik een condoom’) en ook vrouwenbesnijdenis (zie de video hieronder). Met zijn organisatie organiseert hij muziekfestivals in Fouta Toro die zijn boodschap ondersteunen. Volgens Abou gaat vanuit het gedoogbeleid een verkeerd signaal uit. ‘Als je vrouwenbesnijdenis openlijk gaat toestaan dan legitimeer je het ook. Ik pleit er juist voor dat de wet strenger wordt gehandhaafd. Op dit moment kunnen mensen die hun dochter willen laten besnijden vrijelijk hun gang gaan’.

Video van Ngaari Laaw. Abou Thiam zingt onder meer: ‘Jeyna liefste, ik laat je niet besnijden. Jeyna liefste, nooit zal ik je verminken. Jou mijn meisje zal ik niet laten besnijden. Jou mijn meisje, zal ik nooit verminken’.

Vrouwenbesnijdenis is het meest duidelijke voorbeeld van ouderen die over het lot van hun kinderen beschikken. Van de negen zussen van Abda zijn er acht besneden, alleen zijn dertienjarige jongste zusje Haby is dat niet. De besnijdenis vindt tegenwoordig vaak plaats op zeven-, achtjarige leeftijd, soms zelfs jonger, zodat de meisjes nog niet precies weten wat hun overkomt. Van de traditionele overgang van meisje naar vrouw, die – net als de overgang van jongen naar man – werd gemarkeerd door de besnijdenis is dan ook weinig meer over. Binta: ‘Vrouwenbesnijdenis is al lang verboden, maar nog steeds nemen voornamelijk de moeders het recht in eigen hand en besnijden ze hun dochters op een leeftijd waarop het meisje nog niet zelf kan beslissen. Dat is ook met mij gebeurd en zij’, ze wijst naar een meisje van nog geen vijf jaar oud, ‘ik weet dat haar moeder haar al heeft laten besnijden. Ik vind dat verschrikkelijk, ik zou zoiets nooit doen bij mijn dochter’.

‘Ik zou zoiets nooit doen’

Het is iets wat ik vaker hoor in Fouta. Of het nu gaat om besnijdenis of een gearrangeerd huwelijk, niemand jonger dan veertig die ik spreek zou zoiets doen bij zijn eigen kind. Een cruciale rol is hierbij weggelegd voor de volgende generatie vrouwen. Zowel bij de besnijdenis als bij het huwelijk nemen de moeders een zeer dominante, sturende rol in. Neem de 34-jarige Abda, die over vier maanden gaat trouwen met de 22-jarige Aminata (een verschil in leeftijd dat hier heel normaal is). Hij voelt zich wat ongemakkelijk en heeft zich teruggetrokken in zijn slaapkamer. ‘Jij wil ook alles weten’, zegt hij half geamuseerd half geïrriteerd als ik hem vraag wat er aan de hand is. Buiten zijn de vrouwen van Mboumba bijeengekomen om het voorgenomen huwelijk met cadeaus in te zegenen. Abda’s moeder Dieynaba houdt alle cadeaus keurig bij in een boekje, dan weet ze precies wat ze moet teruggeven als binnen een andere familie eens iemand trouwt. Dieynaba was tevens degene die Abda erop wees dat het op 33-jarige leeftijd toch eens tijd werd om te trouwen. Hij gehoorzaamde. Aminata had hij al een paar keer gezien en ze beviel hem wel. Volgens Abda is dit wederzijds, al snel waren alle regelingen tussen de families getroffen en was hun verloving een feit.

Bijeenkomst van de vrouwen in Fouta  

‘Man, ik ben op van de zenuwen voor het huwelijk’, zegt Abda. ‘Vooral vanwege het geld, in totaal gaat die bruiloft me zeker een miljoen CFA (1500 euro) kosten. De bruidschat is 300 euro, vervolgens moet ik een stier kopen die wordt geofferd, die zijn vaak zo’n 250 euro. Verder moet ik een feest organiseren en ook nog eens de griots (lofzangers) betalen die komen zingen. Daarbij is het vooral belangrijk dat ik de thiolos genoeg geld geef’. Hij begint te lachen. ‘Een thiolos is een griot met magische en duistere krachten, als je hem geen of niet genoeg geld geeft dan zal je een slechte huwelijksnacht beleven’. Pourqoui? Abda wijst naar zijn kruis: ‘Die zal niet werken die nacht’.

‘Maar het ergste’, zegt Abda, ‘is als een man trouwt met een maagd en zijn penis past er niet in. Dan komen de vrouwen om haar wijder te maken’. ‘Hoe dan?’, vraag ik verschrikt. ‘Met een mes, dat kan heel pijnlijk zijn en het slaat nergens op, want de volgende maand kan je helemaal geen seks hebben. Toch geeft het de vrouw een enorme status als dit haar overkomt, want het is een bevestiging van haar maagdelijkheid’. Abda vertelt dat de ochtend na de huwelijksnacht sowieso het bed wordt gecontroleerd op bloedvlekken, want ook dat is een goed teken. Is het bed schoon dan is dat een schande voor zowel de man als de vrouw. Volgens Abda wordt daarom voor de zekerheid vaak kippenbloed meegesmokkeld. ‘Er zijn mannen die hun vrouw op dit soort momenten niet willen helpen, maar ik zou mijn vrouw nooit laten opensnijden’.

Maar wat vindt de marabout?

De vrouwenbesnijdenis bestaat in verschillende vormen en de Halpularese is nog één van de mildste. In 15% van de gevallen (vooral in Somalië) worden zowel de clitoris, de binnenste als de buitenste schaamlippen weggesneden. Soms worden de benen daarna bijeengebonden, zodat de vagina dichtgroeit tot een piepkleine opening. Dit zijn ingrepen waar een vrouw de rest van haar leven enorme lichamelijke klachten aan over houdt. De Halpulaar verdedigen hun traditie door te wijzen op de geringe ingreep, alleen het topje van de clitoris wordt weggehaald, waar hebben we het over?

Als argumenten voor vrouwenbesnijdenis wordt vaak gezegd dat het de vagina rein houdt en de vrouwen kuis. In dat laatste argument ligt het fundamentele onderscheid met mannenbesnijdenis besloten: het is bedoeld om de vrouw het genot bij seks te ontnemen, de vagina wordt gereduceerd tot louter een voortplantingsorgaan. Het is opvallend dat vrouwenbesnijdenis voornamelijk voorkomt in islamitische landen, maar dat niet in alle islamitische landen vrouwenbesnijdenis voorkomt. Het gebruik wordt dan ook even zo vaak religieus gelegitimeerd als bestreden. Volgens Abda (‘ik zou zoiets nooit doen bij mijn dochter’) heeft de besnijdenis niets met de islam te maken. ‘In de koran wordt vrouwenbesnijdenis niet goedgekeurd, ik denk dat het meer een Afrikaanse dan een islamitische traditie is. Het is een gebruik dat bij de Halpulaar al voor de islamisering bestond’.

Maar laten we het een specialist vragen. Marabout en torodo Racine Dia puft wat uit van de warmte in de schaduw van zijn Koranschooltje in Mboumba. Racine wilde eerder niets kwijt over de politieke situatie van Mboumba, maar over de islam mag ik hem ‘alles maar dan ook alles vragen’. Hij is de hoogste geestelijke van Mboumba en geeft op zijn school les aan vijftig leerlingen, 37 jongens en dertien meisjes. Ze krijgen gescheiden les, want dat staat in de sharia, net als dat vrouwen geen marabout mogen worden, al ziet Racine dat in de toekomst nog wel veranderen. Moussa Tagourla, de leermaker die mij vergezelt, is enthousiast: ‘Racine is een wijs man, hij kent de koran van binnen en buiten, hij is mijn vriend!’. 

Racine is zeer vriendelijk en inderdaad bereid om op alle vragen in te gaan. Als ik hem vraag wat de islam zegt over vrouwenbesnijdenis trekt hij rimpels op zijn nog jonge gezicht. ‘Laat me even nadenken, want ik wil hier een weloverwogen antwoord op geven’. De spanning onder de toeschouwers die op dit gratis college zijn afgekomen stijgt. Racine begint te spreken in Pulaar: ‘In de tijd van Mohammed was er een vrouw, Sokhna Mariama, die besnijdenissen uitvoerde. Mohammed wist hier een tijdlang niets vanaf, maar op een zeker moment kwam het hem ter ore. Hij was geschokt en riep Sokhna Mariama bij zich om haar te vragen waarom ze dit deed. “Het is onze traditie”, antwoordde ze hem.’ Racine laat een pauze vallen. ‘Mohammed antwoordde dat hij haar traditie wil respecteren, maar verbood haar meer weg te halen dan allen de top van de clitoris, maar hij gaf haar ook de mogelijkheid om met de traditie te stoppen’.

Nu de islam hem een keuze laat vraag ik hem waar zijn voorkeur naar uitgaat, ondertussen heb ik al laten doorschemeren dat ik maar een idioot gebruik vind. ‘Lakoum dine kou wal yadine’, antwoordt hij cryptisch in het Arabisch, ‘Laat mij geloven wat ik geloof, dan laat ik jou geloven wat jij gelooft’. ‘Dat was een uitspraak van Mohammed’, zegt Abda, die mij altijd de tolerante kanten van de islam wil laten zien. Racine vervolgt, opeens losjes: ‘Maar ik vind vrouwenbesnijdenis maar niks. Het is toch bizar om in de genitaliën van een vrouw te snijden? Ik zou het nooit doen bij mijn dochters’. De toeschouwers knikken instemmend.

Tako

En dan is er tot slot nog het meisje Tako, 17 jaar, voluptueus, geboren en opgegroeid in Frankrijk. Ze draagt de traditionele Halpularese kledij, maar is onmiskenbaar Westers. Ze heeft een piercing onder haar onderlip, haar kapsel is op een uiterst hippe manier ingevlochten. Daarnaast komt ze zonder dralen bij ‘de mannen’ zitten, erg ongebruikelijk in Mboumba. ‘N’est pas mal’ (‘niet verkeerd’), zegt Abda tegen me over het uiterlijk van Tako, ‘maar ik ben toch blij met mijn huidige verloofde, zo’n westers meisje is ook veel lastiger’. Wat blijkt: Tako is door haar moeder onlangs via internet ten huwelijk aangeboden bij Abda, die het aanbod vriendelijk heeft afgeslagen. Tako’s moeder wil niet dat haar dochter met een toubab of verwesterde Afrikaan trouwt, maar zoekt naar een traditionele Halpulaar uit haar geboortedorp. Nu is Tako voor de tweede keer in haar leven in Mboumba, als de internetoptie niet werkt lukt het misschien zo wel, zal haar moeder hebben gedacht.

Zwaar kut

En zo wordt de stille revolutie in Fouta nog aan alle kanten aan banden gelegd. Meisjes worden nog op grote schaal besneden, huwelijk gearrangeerd (voornamelijk binnen de kaste) en het zijn het vooral de vrouwen die de dupe zijn van deze situatie. Gek genoeg zijn het ook de vrouwen die voor een groot deel verantwoordelijk zijn voor het in stand houden van tradities als besnijdenis en de gedwongen huwelijken. De drang en druk om een goede, traditionele Halpularese vrouw te zijn is groot, wat dan wellicht weer iets met de mannen te maken heeft. Het stemt mij gelukkig dat ik deze week vaak heb gehoord dat iemand ‘zelf zoiets nooit bij zijn kinderen zou doen’. Ja, gelukkig, want al het cultuurrelativisme ten spijt: gedwongen huwelijken en genitale verminking zijn gewoon zwaar kut.

Sinds maart van dit jaar heeft Mboumba een democratisch gekozen burgemeester, Sadel Ndiaye. Sadel is in Mboumba geboren en heeft er ook een huis, maar hij woont voornamelijk in Dakar waar hij carrière heeft gemaakt als advocaat. Hij rijdt een Volkswagen Touareq en woont in de villawijk Les Almadies. Een succesvol man is burgemeester geworden van zijn geboortedorp. Niets bijzonders zo lijkt het.

Toch wel. Sadel is maccudo en binnen het traditionele kastenstelsel van de Halpulaar is de maccudo het equivalent van de Indiase onaanraakbare. In de bus op weg naar Fouta had ik Abda gevraagd het kastenstelsel uit te leggen. Zonder na te denken tekende hij een ladder met twaalf sporten. Bovenaan de torodos, de koningen, daaronder hun raadgevers de jawandos, daarna negen categorieën van ‘vrije luiden’: ambachtslieden (zoals houtbewerkers, edelsmeden, pottenbakkers), vissers en lofzangers (griots). Daaronder zette Abda een dikke streep om het fundamentele onderscheid tussen de maccudo en de rest aan te duiden. ‘Esclaves’ schijft hij erachter. De burgemeester van Mboumba is een slaaf.

Torodo vs. Maccudo

‘Ik ben een beetje een revolutionair’, zegt Thierry Ndiaye, de neef van de nieuwe burgemeester (die helaas in Dakar verblijft). ‘Voor mij bestaan er geen kasten, die tijd is voorbij. Het kan niet dat er in de Senegalese samenleving nog sprake is van slavernij’. Thierry is opgetogen over de uitverkiezing van zijn oom, te danken aan het feit dat de overgrote meerderheid van Mboumba maccudo is: ‘Ik ben heel blij dat we nu een democratisch gekozen burgemeester hebben in plaats van een op traditie gebaseerde heerschappij. De torodos waren vaak wrede leiders, ze hebben de maccudos lang onderdrukt. Als de jawandos (de raadgevers van de torodos) op een tocht door het dorp een mooi schaap van een maccudo zagen, fluisterden ze dat de torodos in, die het vervolgens afnamen. Er is een ander voorbeeld dat goed illustreert hoe er naar ons werd gekeken. De torodos konden tegen de regels van de islam in met vijf vrouwen trouwen, maar de voorwaarde was dat de vijfde vrouw uit de kaste van de maccudo kwam. Zij werd tara genoemd, waarmee werd aangegeven dat ze eigenlijk niet meetelde’.

Een van de controverses in Mboumba op dit moment speelt zich af rond een eeuwenoude moskee die ooit door de torodos is gebouwd. Het verhaal gaat dat zij voor de bouw van de moskee vier vrouwen van de maccudos namen en hen levend begroeven. Als een offer aan God, maar ook om de maccudos schrik aan te jagen. Burgemeester Ndiaye wil de moskee laten afbreken en een nieuwe bouwen, maar hier zijn de torodos (en ook veel anderen) tegen. De burgemeester geeft als reden dat Mboumba een nieuwe moskee nodig heeft, de tegenstanders wijzen op de monumentale status van de oude moskee. Onder beide rationele argumenten lijkt een poel aan emoties schuil te gaan. 

Racine Dia is torodo, maar spreekt geen Frans. Hij heeft zijn leven gewijd aan de koran. Ik vraag hem naar zijn mening over de nieuwe burgemeester. Hij moet hard lachen. ‘Je mag me alles vragen over de islam, maar met politiek houd ik me niet bezig’. Volgens Abda wil Racine zich niet uitspreken te midden van zijn vrienden (overigens allemaal geen maccudo), omdat hij hen niet wil beledigen. Veel torodos houden zich stil, ze spreken vooral onderling hun onvrede over de ontstane situatie uit. Hoe ze over de burgemeester denken blijkt uit hun pogingen om zijn beslissingen te dwarsbomen. 

De omstreden moskee

De oorsprong van de maccudo

Mody Thiam heeft een metamorfose ondergaan. Ik heb hem eerder gezien, liggend op een stoffige matras in een klein, benauwd kamertje in Dakar, aan de gevlekte muur een poster van de Kaäba in Mekka naast een ondersteboven hangende klok. Hij droeg een groezelig ruim hemd en leek er al dagen te liggen: een oude man om zich heen tastend omdat zijn ogen nauwelijks meer werken. Het beeld verdwijnt als sneeuw voor de zon bij het zien van de rijzige gestalte die vandaag over de drempel stapt. Een maagdelijk witte boubou accentueert zijn egaal zwarte huid, op zijn hoofd staat een eveneens witte chechia, op zijn neus een getinte bril met gouden montuur. Hoewel zijn tred nog altijd zoekende is, straalt hij rust en controle uit. Zijn groet is krachtig en hartelijk.

Mody is de vader van mijn vriend Abda, hij is zeventig jaar oud. Dertien jaar geleden verwekte hij de laatste van zijn in totaal zeventien kinderen bij zijn jongste vrouw Dieynaba die toen 37 jaar oud was. Dieynaba is ook de moeder van Abda, haar oudste zoon die zij op haar zeventiende ter wereld bracht. Mody’s eerste vrouw Dièry is 61 jaar oud. De twee vrouwen wonen samen met hun man op een ruim woonerf in Mboumba, samen met een continu schommelend aantal andere mensen: zoons, dochters, kleinkinderen, kennissen, het is de ‘extended family’ ten top. 

Mody is een baylo, edelsmid, een vak dat hij vanwege zijn verminderde zicht al elf jaar niet meer kan uitoefenen. Mody is één van de ouderen van Mboumba, iemand die de veranderingen in Fouta de laatste decennia van dichtbij heeft meegemaakt. ‘Als Mody praat, luistert iedereen’, vertelde iemand mij al in Dakar. Dat blijkt te kloppen. Hij is een goede spreker, zelfs als je het Pulaar niet verstaat houdt hij de aandacht op zich gericht door zijn vaste stem en mooie timbre. 

‘Nu een maccudo burgemeester is geworden zijn de oude tijden definitief voorbij’, zegt Mody terwijl hij zijn ogen op een vast punt gericht houdt, zodat hij uiterlijk emotieloos lijkt. ‘ ‘Het probleem is nu dat we twee machten hebben, want de torodos, de oude machthebbers, erkennen geen maccudo als burgemeester en beschouwen zichzelf nog altijd als de natuurlijke leiders van Mboumba’. Hij zucht. ‘Je moet het zo zien, in dit dorp hielden de vrijen eeuwenlang de ketting vast om de nek van de slaaf, maar deze ketting is nu gebroken. Wat gaan de maccudos doen? Misschien komt de ketting wel om onze nek terecht’.

Tijdens het gesprek kom ik er niet achter wat Mody precies vindt van de situatie. Hij lijkt niet te weten aan welke kant hij moet staan, enerzijds verbluft dat een slaaf nu over zijn dorp regeert, maar zich ook bewust dat de tijden veranderen. Uit zichzelf begint hij te vertellen over de geschiedenis, misschien omdat die minder gevoelig ligt: ‘In de achttiende eeuw verstootten de torodos de ceddo (edelman) Koli Tengala Ba uit Fouta. Zowel de adel als de onderdanen waren nog grotendeels ongelovig [d.w.z. animistisch] en de torodos begonnen het gebied te islamiseren. Iedereen die weigerde zich tot de islam te bekeren werd gevangen genomen en tot slaaf gemaakt, deze mensen zouden de maccudos worden. Dat betekende dat er ook ceddos waren die tot slaaf werden gemaakt, maar er waren eveneens veel ceddos die torodo werden. De decennia daarop verdeelden de torodos de bevolking in twaalf subdivisies, uiteraard zetten ze zichzelf bovenaan. De torodos gingen naar school en onderhielden contacten met de overheersers, de rest moest werken. Zo werkte het systeem eeuwenlang, tot ongeveer twintig jaar geleden’.

Een kapot systeem

Een dorp als Mboumba heeft een hoog Asterix en Obelix-gehalte, iedereen heeft zijn eigen taak en zelfs de bard (griot) ontbreekt niet. Abda vertelde dat zijn overgrootvader de specifieke taak had om loslopende gekken te ketenen. Het is een waterdicht systeem zolang niemand zich aan zijn of haar taak onttrekt. Dat gebeurt nu juist wel. Eerst was daar de maccudo, de ultieme schlemiel van het kastenstelsel, die zich niet langer bij zijn lot neerlegde.  Veel maccudozonen vertrokken naar Dakar of het buitenland om daar hun eigen geluk te maken, vaak met succes. Ze keerden terug naar hun geboortedorp met een grote auto om onder de ogen van hun verbouwereerde dorpsgenoten grote huizen te bouwen voor zichzelf en hun familie.

Goed voorbeeld doet volgen. Ook de ambachtslieden hadden problemen hun hoofd boven water te houden. Hun producten werden overbodig gemaakt door de Chinese prullaria die ook Senegal overspoelden. Steeds minder zonen leerden het beroep van hun vader en ook zij trokken naar de stad. Nu lijkt er in de dorpen van Fouta wel een hele generatie te ontbreken, er zijn weinig mannen te vinden tussen de 25 en veertig jaar die permanent in het noordelijke gebied wonen.

Baylo (edelsmid) Omar Thiam in zijn werkplaats

‘Ik werk deels in Mauritanië om rond te komen’, zegt leerbewerker Al Hassane Sy, ‘maar ik heb hier in Mboumba mijn vaste plek, al mijn geld komt hier terecht. Maar ik ben één van de weinigen, steeds meer jongeren trekken hier weg om zich definitief in de stad te vestigen. Het geld blijft daar, ze sturen niets meer op. Dat is nog niet het ergste, er zijn dorpen in Fouta die geen sakebo (leerbewerker) meer hebben, er zijn dorpen die geen baylo (edelsmid) meer hebben, er zijn dorpen zonder laobo (houtbewerker)’.

Sakebo (leerbewerker) Ibrahima Tagourla

Het is een onoplosbare paradox. De wegtrekkende jongeren zijn zowel het probleem als de oplossing. Ze ontwrichten het kastenstelsel dat zo lang goed heeft gefunctioneerd, maar tegelijkertijd zijn veel dorpen en families zonder het geld dat zij opsturen ten dode opgeschreven. En waar je vroeger in tijden van nood altijd een maccudo kon verkopen is ook dat niet langer mogelijk.  

De toekomst van Mboumba en de legende van Abda

Mboumba staat op een kruispunt, net als vrijwel alle andere dorpen in Fouta Toro. De meeste tradities zijn in verval, de vernieuwing lijkt niet tegen te houden. Conservatieve krachten zetten hun hakken in het zand uit angst hun identiteit te verliezen, maar ook omdat ze hun dorp langzaam ten onder zien gaan. Ze zijn afhankelijk van geld van buitenaf, zoals zoveel kleine traditionele gemeenschappen in Afrika die tussen heden en verleden zweven. Hoe complex de situatie is blijkt uit de band die de jonge mannen en vrouwen die vertrekken met het gebied houden. Thierry Ndiaye, die in Dakar een lassersopleiding volgt, bezingt in raps en traditionele liedjes de pracht van Fouta, Abda benadrukt vaak de problemen die er zijn, maar is tegelijkertijd een trotse gids, die mij aan het hele dorp voorstelt. Toen ik mijn docente Frans, een Halpulaar, vertelde dat ik naar Fouta ging en hier ook wat over ging schrijven klampte ze zich aan mij vast: ‘Ga je over ons schrijven! Wat goed! Dat vind ik echt heel leuk. Naar welk dorp ga je? Etc.’

Om aan te geven hoe sterk de band ook met de kaste nog is volgt hieronder een legende die Abda – die permanent in Dakar woont en het vak van zijn vader niet uitoefent – mij in de bus vertelde. Ik vroeg hem tot welke kaste hij behoort. Met twinkelende ogen antwoordde hij mij ‘Nadat ik je deze legende vertel zul je het weten’.

Op een dag roept de torodo (koning) van Fouta Toro zijn vier beste ambachtslieden bij zich om te bepalen wie zich de allerbeste ambachtsman mag noemen. Hij vraagt hen om hun mooiste werk te maken. Meteen gaan ze aan het slag. De laobo (houtbewerker) maakt een schitterend houten beeld, de maabo (pottenbakker) boetseert zijn mooiste vaas, de sake (leermaker) vervaardigt een prachtig paar schoenen en de baylo (edelsmid) smeedt een fonkelende gouden halsketting. De koning is tevreden en overlaadt de ambachtslieden met complimenten, maar tot hun ontzetting vraagt hij hen vervolgens om het werk kapot te maken. Toch gehoorzamen ze de koning opnieuw. Voor zijn ogen zaagt de laobo zijn beeld doormidden, gooit de maabo zijn vaas kapot, scheurt de sake de schoenen in tweeën en de smelt de baylo zijn ketting om. ‘Goed’, zegt de koning ‘dan wil ik nu dat jullie van dit materiaal opnieuw je beste werk maken’.

Abda onderbrak zijn verhaal en keek me vol verwachting aan. ‘Weet je het al?’. Ik voel hem aankomen. ‘Inderdaad, de koning roept hierop de baylo uit tot de beste ambachtsman’.